Cyngor Tref Llanrwst
- Hafan
- Y Cyngor
- Cynghorwyr
- Pwyllgorau a Chyfarfodydd
- Calendr Cymunedol
-
Dogfennau
- Adroddiad Blynyddol
- Cynllun Cyhoeddi
- Rheolau Sefydlog
- Rheoliadau ariannol
- Egwyddorion Nolan
- Cynllun Iaith Gymraeg
- Canllaw Cyfryngau Cymdeithasol
- Cod Ymddygiad ar gyfer Cynghorau Tref a Chymuned
- Adroddiadau Bioamrywiaeth
- Cynllun Hyfforddi
- Ffurflen Gais am Grant
- Asesiad Risg Covid
- Polisi Llogi Ystafell Ty’r Dref
- Llanrwst
- Newyddion a Digwyddiadau
- Cysylltu
- Ymddiriedolaethau Rydym yn eu Rheoli
- Gŵyl Dafydd ap Siencyn Festival
Hafan > Llanrwst > Llanrwst a'r Eisteddfod Genedlaethol
Llanrwst a'r Eisteddfod Genedlaethol
Mae hanes yn dweud wrthym y gellir olrhain yr Eisteddfod yn ôl i 1176, pan alwodd yr Arglwydd Rhys ap Gruffydd gynulliad cenedlaethol o feirdd a chantorion yng Nghastell Aberteifi.
Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf, fel yr ydym yn ei hadnabod – yn cynnwys y dyfeisiadau Derwyddol rhamantaidd a grewyd gan Iolo Morgannwg – yn Aberdâr ym 1861. Fodd bynnag, mae'n ddiddorol nodi bod cymdeithas o Lundain, y “Gwyneddigions” – yr oedd Iolo Morgannwg yn aelod ohoni – wedi noddi cyfres o Eisteddfodau Cenedlaethol rhwng 1789 a 1793, gan gynnwys un yma yn Llanrwst tua 1791. Cafodd y fenter ei hysgogi gan Thomas Jones, a oedd wedi trefnu eisteddfod 1789 yn Corwen – yr Eisteddfod “genedlaethol” gyntaf lle cofnodwyd bod aelodau o'r cyhoedd wedi cael mynediad i wylio'r cystadlaethau.
Yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf o’r “cyfnod modern” i’w chynnal yma yn Llanrwst oedd digwyddiad 1951.
Roedd y Maes – lleoliad yr eisteddfod – ar ymyl ogleddol y dref islaw Ffordd Llanddoged -
Codwyd cylch y Orsedd ar gyfer Eisteddfod 1951 ym Mharc Gwydir, gan ddefnyddio cerrig a ddaeth o bob un o siroedd Cymru. Mae'r ffotograff cyntaf yn dangos gweithwyr yn codi un o'r cerrig i'w le. Mae'r ail yn dangos cylch y Orsedd ar ôl iddo gael ei gwblhau.
Mae'n debyg ei fod yn unigryw yn hanes hir yr Eisteddfod Genedlaethol bod digwyddiad 1951 wedi'i gynnal yn nhref Llanrwst – a oedd, ar y pryd, yn Sir Ddinbych – tra roedd Cylch yr Orsedd ym Mharc Gwydir, ychydig dros Afon Conwy, mewn sir arall – Sir Gaernarfon!
Plannwyd y rhes ddeniadol o goed Castanwydd y Meirch ar hyd ffin afon Parc Gwydir ar yr un pryd â chodi cylch y Orsedd.
Roedd Eisteddfod Genedlaethol 1951 yn nodedig oherwydd i un o drigolion y dref, T. Glyn Davies, ennill Coron yr Eisteddfod – un o'r ddwy brif gystadleuaeth farddoniaeth ym mhob Eisteddfod. Dyma'r tro cyntaf i'r Goron gael ei hennill gan rywun o'r dref lle cynhelid y digwyddiad.
Dyma'r Gadair a roddwyd ar gyfer Eisteddfod 1951, ac fe'i gwelir yn y llun gyda'r ddau grefftwr a'i creodd – Iorwerth Parry a William Jones o Borthaethwy. Darparwyd y pren derw gan yr Arglwydd Aberconwy o'i ystâd.
Enillwyd y Gadair gan Brinley Richards o Nantyfyllon yng Nghwm Llynfi. Datgelodd na allai fod wedi gweithio ar ei waith buddugol tan fis Mawrth; erbyn hynny, roedd etholiad y Cyngor Dosbarth ar y gweill. Mynegodd ddiolch i'w wrthwynebwyr gwleidyddol ar Gyngor Maesteg am beidio â chodi ymgeisydd yn ei erbyn – "Fel arall, ni fyddwn byth wedi gorffen y gwaith!"
Yn ystod wythnos yr Eisteddfod, adroddodd y Western Mail nad T. Glyn Davies oedd yr unig enillydd o Lanrwst mewn cystadleuaeth allweddol – enillodd Mr E. Langford Lewis, gŵr o Lanrwst a oedd erbyn hynny’n gweithio’n broffesiynol yn Wrecsam, wobr bensaernïaeth yr Eisteddfod am y dyluniad gorau ar gyfer cartref i’r henoed.
Dychwelodd yr Eisteddfod Genedlaethol i Lanrwst ym 1989
Ar yr achlysur hwn, sefydlwyd y Maes ar dir i'r de o'r dref, gyda'r brif fynedfa ger y cilfan sydd wrth ymyl Garej Meadow Vale ar Ffordd Betws.
Mae'r lluniau canlynol yn dangos y Maes wrth iddo gael ei baratoi yn yr wythnosau cyn Eisteddfod 1989.
Fel ym 1951, Cylch yr Orsedd ym Mharc Gwydir oedd y ganolfan ar gyfer seremonïau ffurfiol. Tynnwyd y llun canlynol yn y Seremoni Gyhoeddi ym mis Gorffennaf 1988. Mae'r Archdderwydd yn annerch y dorf oedd wedi ymgynnull.
Dyma'r Gadair a gomisiynwyd ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol 1989, a grëwyd gan y crefftwr medrus a'r bardd nodedig, Huw Selwyn Owen (Huw Sel) o Ysbyty Ifan yn Nyffryn Conwy.
Daw'r derw a ddefnyddiwyd i greu'r gadair o drawst a achubwyd – yn ôl y cofnodion – o adeilad yn dyddio o'r 15fed ganrif.
Ar yr un pryd, ar gais ei chwaer, creodd Huw Sel ail gadair, llawer llai, o'r un darn o bren. Mae'n rhannu rhai tebygrwydd â Chadair yr Eisteddfod, ac fe'i cyflwynwyd i Gymdeithas Madog – corff sy'n gwasanaethu dysgwyr Cymraeg yng Ngogledd America. Mae'r Gymdeithas yn ei dyfarnu i enillydd y gystadleuaeth a gynhelir ar ddiwedd eu Cwrs Cymraeg bob blwyddyn.
Coron yr Eisteddfod 1989.
Dychwelodd yr Eisteddfod Genedlaethol i Lanrwst am y trydydd tro yn 2019
Yn y seremoni gyhoeddi ar gyfer Eisteddfod 2019, a gynhaliwyd yng Nghonwy yn ystod 2018, cafodd y dref y newyddion cyffrous bod Myrddin ap Dafydd – a aned ac a addysgwyd yma yn Llanrwst, ac sy’n ddyn busnes lleol llwyddiannus, yn enillydd y Gadair yn Eisteddfod yr Urdd, yn enillydd y Gadair yn Eisteddfodau Cenedlaethol 1990 a 2002, ac yn Fardd Plant Cymru cyntaf – wedi cael ei ethol yn Archdderwydd newydd.
Cadair Eisteddfod 2019 wedi’i dylunio a’i gwneud gan Gwenan Jones o’r Maerdy ger Corwen.
Coron Eisteddfod 2019 Dyluniwyd a gwnaed gan Angela Evans o Gaernarfon.
Cysylltu
Cyfeiriad Gohebiaeth:
Cyngor Tref Llanrwst
Ty'r Dref
19 Sgwâr Ancaster
Llanrwst
Conwy
LL26 0LD
E-bostiwch: clercllanrwst@outlook.com
Gwasanaeth ffôn ateb ar gael: 01492 643221
Rhif ffôn symudol y cyngor: 07841866826
